سه روز پیش، وزارت زراعت طالبان اعلام کرد که یک قرارداد دو میلیون دالری بین شرکت «یشلر سمرقند» ازبیکستان و شرکت «همکار پرنده» افغانستان به امضا رسیده است.
این وزارت گفت که بر اساس قرارداد امضا شده میان دو شرکت یاد شده، طرفین در زمینه دادوستد جوجه مرغ یکروزه و تخم نطفهدار با یکدیگر همکاری خواهند کرد.
این وزارت افزود که این قرارداد در حاشیه دیدار مولوی عطاءالله عمری، وزیر زراعت طالبان، با مقامهای ازبیکستانی امضا شده است.
امروز، چهارشنبه، ۲۶ حمل/فروردین، رسانههای ایران به نقل از سرپرست معاونت توسعه بازرگانی وزارت جهاد کشاورزی این کشور، از حذف جوجه یکروزه گوشتی و تخممرغ نطفهدار از فهرست معافیتهای صادراتی ایران خبر دادند.
خبرگزاری ایراف در گزارشی به نقل از مقامهای وزارت جهاد کشاورزی ایران گزارش داده که «صادرات این کالاها تا اطلاع ثانوی ممنوع است.»
در این گزارش آمده که «این ممنوعیت طی نامهای از سوی دفتر مقررات صادرات و واردات سازمان توسعه تجارت به گمرک جمهوری اسلامی ایران ابلاغ شده است.»
آیا این دو خبر با هم مرتبط هستند؟ آیا بین قرارداد یک شرکت افغانستانی و شرکت ازبیکستانی در باره همکاری پیرامون جوجه مرغ یک روزه و تخم مرغ نطفهدار، با ممنوعیت صادرات این دو ماده غذایی از سوی وزارت جهاد کشاورزی ایران رابطهای وجود دارد؟
در حال حاضر پاسخ صریح و مستقیمی به پرسش بالا وجود ندارد. در متن دو خبر بالا هیچ اشارهای به ارتباط این دو خبر با هم نشده است.
اما براساس برخی از قراین و نشانهها میتوان رابطهای بین این خبرها پیدا کرد و در پرتو آن به چند و چون روابط تجاری طالبان و ایران از یک طرف و روابط تجاری طالبان و ازبیکستان از سوی پرداخت.
ظاهراً چنین به نظر میرسد که برخی از شرکتهای تجاری افغانستان با استفاده از معافیت گمرکی صادرات جوجه مرغ یک روزه در ایران، به خریداری آن از ایران اقدام کرده و برای فروش آن با یک شرکت ازبیکستانی قرارداد بستهاند. وقتی مقامهای ایرانی از این ماجرا باخبر شدهاند، اقدام به لغو ممنوعیت معافیت گمرکی این ماده غذایی کردهاند.
این گمانه در صورتی میتواند تایید شود که مشخص شود، دو شرکت ازبیکستانی و افغانستانی امضا کننده قرارداد، چه توافقاتی با هم انجام داده و روال کار چگونه است. آیا در این قرارداد، شرکت افغانستانی فروشنده جوجه مرغ است یا خریدار. پاسخ به این سوال ماجرا را روشن میسازد. اگر شرکت افغانستانی فروشنده باشد، ماجرا روشن میشود. افغانستان ظرفیت تولید انبوه جوجه مرغ را ندارد و خود از خریداران این ماده غذایی است. بنابراین، این گمانه درست است که جوجه مرغ از ایران وارد و به ازبیکستان صادر میشود.
نکته دیگری که به روشنسازی این ماجرا کمک میکند، بررسی این موضوع است که بین افغانستان و ایران یک نوع رقابت بر سر احراز مسیر ترانزیتی آسیای میانه و جنوب آسیا وجود داشته است. افغانستان یک مسیر سنتی و کوتاه بین آسیای میانه و جنوب آسیا بوده است. اما تشدید تنش میان طالبان و پاکستان باعث شد که پاکستان مرز خود را بر روی افغانستان ببندند. این در واقع بستن مسیر ترانزیتی آسیای میانه و جنوب آسیا نیز است.
با بسته شدن مسیر افغانستان، پاکستان و کشورهای آسیای میانه در تلاش پیدا کردن مسیر جایگزین برای تجارت بودهاند. یک مسیر جایگزین ایران است. دو روز پیش رسانههای ایران گزارش دادند که نخستین محموله تجاری از پاکستان به ازبیکستان از طریق ایران انجام شده است. با باز شدن این مسیر، افغانستان در انزوای بیشتر قرار میگیرد.
با این حال، تحریمهای اقتصادی علیه ایران، باعث ایجاد دردسر برای کشورهای طرف رابطه تجاری با ایران میشود. از سوی دیگر، به صورت طبیعی تجارت از راه ایران به لحاظ دریافت تعرفههای گمرکی و ترانزیتی گرانتر از افغانستان است.
طالبان بخاطر فشار شدیدی که از انزوای بینالمللی احساس میکند، حاضر است با تعرفههای نازل مسیرهای ترانزیتی را در اختیار دیگران قرار دهد. ایران این الزامیت را ندارد و به دلیل اینکه ایران خود یک تولید کننده است، سیستم پیچیده و گرانقیمت مالیاتی و تعرفهای دارد که تجارت را از راه ایران گران میکند.
طالبان منحیث یک گروه غیر مسول که خود را ملزم به رعایت قوانین بینالمللی نمیداند و عنصر پاسخگویی را از کارنامه خود حذف کرده است، به نحوی از یک نوع معافیت اعلام ناشده در مناسبات و معادلات برخوردار است و میتواند به شکل غیررسمی و غیرقانونی به تبادله تجاری میان کشورهای منطقه کمک کند. این الگوی رفتاری را میتوان در مورد امضای قرارداد جوجه مرغ یک روزه و تخم مرغ نطفهدار میان یک شرکت افغانستانی و ازبیکستانی مشاهده کرد.
ازبیکستان از معدود کشورهایی است که روابط گسترده تجاری با طالبان دارد. به نظر میرسد، این کشور از وضعیت مبهم و پیچیده سیاسی و حقوقی افغانستان بیشترین بهره را میبرد. چین نیز به طریق مشابه ازبیکستان از وضعیت موجود افغانستان استفاده میکند. ایران نیز به صورت طبیعی میخواهد از این فرصتها بهرهبرداری کند اما طوری که در ماجرای جوجه مرغ دیده میشود، احتمالاً ایران تنها برنده این داستان نیست. طالبان نیز در تلاشاند تا از آسیبپذیریها و خلأهای موجود استفاده کرده و بهره خود را ببرند.
در صورتی که دستور ممنوعیت صادرات جوجه مرغ از سوی وزارت جهاد کشاورزی ایران، به قرارداد تجاری شرکتهای افغانستانی با ازبیکستان مرتبط باشد، مشخص نیست که طالبان آن را برای خود چه تعبیر میکنند و این اقدام چه تاثیری بر روابط طالبان و ایران خواهد گذاشت. آنچه اما مسلم است این است که در حوزه روابط تجاری هر از گاهی میان طالبان و ایران کشیدگیهایی بوجود میآید که بازتابی از وجود روابط ناجور و پر از بدبینی و بیاعتمادی میان طرفین است.
چندی پیش، یک مقام مسول در وزارت بهداشت ایران گفت که به دلیل منع صادرات مواد مخدر مورد نیاز برای تولید دارو از سوی طالبان، کارخانههای تولید دارو در ایران با کمبود مواد خام مواجه شدهاند. این یکی نمونههای تنشهایی است که هر از گاهی در روابط تجاری ایران و طالبان بوجود میآید.
گفتنی است که در ایران حلقات قدرتمندی وجود دارند که مخالف برقراری هرنوع رابطهای با طالبان هستند و با تروریستی خواندن این گروه، مقامهای اجرایی را از نزدیکی با طالبان برحذر میدارند.
ناظران میگویند که روابط طالبان و ایران از«تعریفگریزترین» روابط است. به اعتقاد ناظران، نه تنها که ایرانیها به طالبان با سو ظن و بدبینی نگاه میکنند بلکه طالبان نیز چنین نگاهی به ایران دارند و حاضر نیستند با ایران اساس روابط پایداری را بریزند. به باور ناظران، طالبان از روی ناگزیری و به دلیل انزوای شدید بینالمللی به نزدیکی با ایران روی آوردهاند.
نویسنده: بهرام بهین
