نهاد توسعه جهانی ایالت متحده امریکا-یو اس ای آی دی، در گزارشی گفته که در مدت یک سال گذشته ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار مهاجر افغانستان از کشورهای ایران و پاکستان به کشور برگشته‌اند.

این نهاد امریکایی، روز چهارشنبه، ۲۳ عقرب/آبان، به نقل از کمیساری عالی سازمان ملل متحد در امور پناهجویان-یو ان اچ سی آر، گفته که این شمار از مهاجران از ۱۵ آگست ۲۰۲۳ تا سپتامبر ۲۰۲۴ میلای وارد افغانستان شده‌اند.

به گفته این نهاد، در این مدت ۷۳۴ هزار مهاجر افغانستانی از پاکستان برگشته‌اند.

چندی پیش اداره امور مهاجران حکومت خودخوانده طالبان نیز اعلام کرد که در یک سال گذشته ۲ میلیون مهاجر افغانستان از ایران و پاکستان برگشته و حدود ۷ میلیون مهاجر دیگر هنوز در کشورهای منطقه وجهان به سر می‌برند.

هرگاه رقم ۷۳۴ هزار را از ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار کسر کنیم، ۱ میلیون و ۴۶۶  هزار باقی می‌ماند. یعنی از مجموع ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار مهاجر که به گفته نهاد توسعه جهانی امریکا از کشورهای ایران و پاکستان برگشته‌اند، ۱ میلیون و ۴۶۶  هزار آن از کشور ایران برگشته‌اند.

این آمار نزدیک به آمارهایی است که از سوی مقام‌های ایرانی اعلام شده است. مقام‌های امنیتی ایران اعلام کرده‌اند که طبق برنامه از قبل تعیین شده، قرار است در طول سال جاری خورشیدی، ۲ میلیون مهاجر افغانستانی را اخراج نمایند. اما در مورد تعداد مهاجرینی که از ایران اخراج شده‌اند، مقام‌های ایرانی آمار یکسان و واحدی ارایه نکرده‌اند. آنان گاهی اعلام کرده‌اند که ۷۰۰ هزار نفر را تا کنون اخراج کرده‌اند و گاهی از رقم نزدیک به یک میلیون نفر سخن گفته‌اند. گزارش اداره توسعه بین المللی امریکا اما روشن می‌سازد که بیش از یک میلیون تن از مهاجران افغانستان از ایران اخراج شده‌اند.

می‌ماند بحث برگشت کننده و برگشتانده شده. اداره توسعه بین‌المللی امریکا و اداره‌های سازمان ملل معمولا از لفظ«برگشت کننده» استفاده می‌کنند و لفظ «برگشتانده شده» را به کار نمی‌گیرند. اما مقام‌های ایرانی و پاکستانی بارها به صراحت از اخراج مهاجران افغانستان سخن گفته‌اند.

در میان مهاجران برگشتانده شده از ایران، شماری هم هستند که خود شان برگشته‌اند. اما بنا به اظهارات مهاجران برگشت کننده از ایران، برگشت مهاجران نیز رضایت‌مندانه نیست. آنان می‌گویند که شرایط زندگی برای مهاجران چنان سخت و نفس گیر شده که مهاجران هر لحظه در معرض بازداشت و بدرفتاری قرار گرفته و هشدارهای پیهم مقام‌های ایرانی در مورد اخراج مهاجران و رفتار و رویه اجتماعی گروه‌های خاص اجتماعی باعث شده که مهاجران به ناچار به ترک ایران فکر کنند، بی‌آنکه امیدی به زندگی بهتر در کشور خود شان داشته باشند. یعنی برگشت اختیاری مهاجران نیز معادل همان برگشتاندن اجباری است.

هدف از ذکر این نکات این است تا گفته شود که کاربرد لفظ برگشت کننده به هر دلیلی از سوی نهادهای بین‌المللی، نباید به عنوان تغییر مثبت در شرایط افغانستان تلقی شود که بدون شک امیتاز آن را گروه حاکم بدست خواهد آورد. طالبان بسیار مایل اند که اخراج مهاجران از ایران و پاکستان را برگشت داوطلبانه تعبیر و تفسیر کنند و اعلام کنند که شرایط کشور تحت کنترول آنان بهبود یافته و مهاجران بر می‌گردند.

نهادهای بین‌المللی نیز می‌توانند دو هدف را از برگشت کننده اعلام کردن برگشتاندگان دنبال کنند. هدف اولی همانا عادی جلو دادن شرایط تحت کنترول طالبان است. جهان غرب از نظر اخلاقی در فاجعه بشری‌ای که برگشت طالبان به قدرت خلق کرد، شریک جرم تلقی می‌شود. از این لحاظ کشورهای غربی به شمول سازمان ملل، مایلند که اعلام کنند که شرایط در حال بهبود است و ابعاد فاجعه در حال کوچک تر شدن است.

نهادهای بین‌المللی به ویژه سازمان‌های مرتبط به سازمان ملل، از برگشت مهاجران در جهت تلاش‌‌های خود برای  جلب کمک‌های بین المللی استفاده می‌کنند. آنان به کشورهای کمک کننده می‌گویند که مهاجران در حال برگشت‌اند و به ما کمک کنید تا به برگشت کنندگان کمک کنیم. از سوی دیگر، چون نهادهای بین‌المللی به دلیل روابط ناجوری که با ایران دارند، علاقمند کمک به ایران بخاطر میزبانی از مهاجران افغانستان نیستند و بنابراین مایلند اعلام کنند تا مهاجران خود شان از ایران بر می‌گردند و بنابراین نیازی به کمک به ایران نیست. در واقع در وضعیت وخیمی که مهاجران افغانستان در ایران دارند، نیز سازمان ملل و نهادهای مرتبط به آن مقصر دانسته می‌شوند. این یک ناکامی بزرگ برای سازمان ملل است که هچ کاری برای بیش از پنج میلیون مهاجر افغانستان در ایران انجام نمی‌دهد.

همین یک روز پیش، وزیر امور داخله ایران اعلام کرد که یکی از دلایل جدیت ایران در امر اخراج مهاجران افغانستان این است که کمک‌های بین‌المللی برای ایران به منظور میزبانی از مهاجران افغانستان به صفر تقرب کرده است. یعنی حرف ایران این است که چون سازمان ملل و بقیه نهادها مسوولیتی را در قبال مهاجران افغانستان تقبل نمی‌کنند، ایران نیز ناچار است که برای سبک کردن بار سنگین مهاجران، اقدام به اخراج آنان کند. این در واقع رسوایی بزرگی برای سازمان ملل است. بنابراین، سازمان ملل و نهادهای وابسته و همسو با آن، نمی‌خواهند از لفظ برگشتانده شده استفاده کنند، زیرا از نظر اخلاقی قباحت چنین کاری متوجه آنان نیز هست.

به هر روی، واقعیت این است که ابعاد فاجعه بشری در افغانستان گسترده است.

گزارش‌ها از ایران حاکی از آن است که هر روز، پولیس این کشور بیش از سه هزار نفر را بازداشت و اخراج می‌کند. فشار شدید گرفتاری پولیس و ذهنیت منفی اجتماعی ای که در ایران علیه مهاجران ایجاد شده باعث شده مهاجران همه به ترک ایران فکر ‌کنند. آنان به کشور خود بر می‌گردند، بی آنکه در آنجا کاری و نانی داشته باشند. ما شاهد سرگردانی یک نسلی هستیم که میان ماندن و رفتن در کشور خود شان و در کشورهای همسایه لحظه های تلخ و دشوار را سپری می‌کنند. هزاران نفر روزانه از ایران و پاکستان اخراج می شوند و هزاران نفر دیگر با وجود تمام خطرهای جانی به این دو کشور وارد می شوند. این فاجعه بشری کاملا بی‌سابقه و دهشتناک است. چنین وضعیتی را فقط می‌توان در فیلم‌های تخیلی تماشا کرد. اما برای مردم افغانستان این داستان واقعی زندگی روزمره است.

طالبان به کمک سازمان ملل گاه گاهی از به اصطلاح بازگشت هزاران و صدها هزار تن به کشور سخن می‌گویند و به آن افتخار می‌کنند که انگار وضعیت خوب شده که مردم بر می‌گردند اما طالبان اعلام نمی‌کنند که روزانه چند هزار نفر با چه مشقت وتقبل خطراتی وارد ایران می‌شوند.

نویسنده: بهرام بهین