سیف‌الاسلام خیبر، سخنگوی اداره موسوم به امر به معروف طالبان، جرگه/نشست پشتون‌های پاکستان را که روزهای شنبه و یک‌شنبه از سوی جنبش تحفظ پشتون در ایالت خیبرپختونخوا پاکستان برگزار شد، کار«قراردادی‌ها و اجیران آی‌اس‌آی» و «توطئه» این سازمان خوانده است.

او گفته که این افراد از«مجبوریت‌های قوم پشتون» سوءاستفاده می‌کنند.

سخنگوی اداره موسوم به امر به معروف طالبان، در یادداشتی در شبکه اکس نوشته که این افراد، در جرگه، مجالس و تظاهرات حضور می‌یابند و «ماموریتی که به آن‌ها سپرده شده را اجرا می‌کنند.» او از افراد خاصی نام نگرفته اما جرگه پشتون‌ها را رهبران جنبش تحفظ پشتون، که منظور پشتین در رأس آن است، برگزار کردند.

سیف‌الاسلام خیبر، گفته که این افراد در ازای عملی کردن «آجندی آی‌اس‌آی»، به «عیاشی، امکانات و عنوان‌های قهرمانی کاذب» دست می‌یابند. او افزوده که «فریب مردم با سخنان بی‌مورد و انتقادهای بی‌اساس در عوض اقدام عملی»، کاری است که عوامل آی‌اس‌آی انجام می‌دهند.

این در حالی است که بسیاری از صاحب‌نظران مسایل امنیتی و سیاسی، طالبان افغانستان را نیز وابسته به آی اس آی دانسته و به این باوراند که طالبان از سوی سازمان استخبارات نظامی پاکستان-آی اس آی، تشکیل و به منظور تحقق اهداف پاکستان به افغانستان فرستاده شدند.

جرگه پشتون‌ها که دیروز به کارش پایان داد، از طالبان افغانستان خواسته که دروازه مکاتب را به روی دختران باز کنند. منظور پشتین رهبر تحفظ پشتون در سخنرانی مراسم گشایش جرگه از اشتراک کنندگان خواست که از طالبان بخواهند تا حکومت فراگیر در افغانستان تشکیل دهند اما در فیصله نامه پایانی نشست به این موضوع اشاره نشده است.

بسیاری از رهبران سیاسی پشتون‌تبار در افغانستان از جنبش تحفظ پشتون و جرگه دو روز اخیر پشتون ها در پاکستان حمایت کردند. از جمله حامد کرزی رییس جمهوری پیشین افغانستان و عمر داوودزی وزیر امور داخله پیشین افغانستان از این جرگه حمایت کردند. حامد کرزی با اشاره به حضور زنان در جرگه پشتون‌ها در پاکستان گفته است که این امر نشاندهنده آن است که پشتون ها یک زندگی متمدن می‌خواهند.

سیف‌الاسلام خیبر اولین مقام رسمی طالبان است که علیه جرگه پشتون‌ها در پاکستان موضع‌گیری کرده و این جرگه و برگزارکنندگان آن را متهم به وابستگی به آی اس آی کرده است.

این جرگه قومی رسماً از ارتش پاکستان و شبه‌نظامیان در مناطق پشتون‌نشین قبایلی خواست که طی دو ماه آینده از این مناطق خارج شوند.

منظور پشتین، رهبر جنبش تحفظ پشتون، برگزاری جرگه اخیر را در راستای تامین عدالت و تعیین حق سرنوشت پشتون‌ها عنوان کرده است.

در فیصله‌نامه جرگه پشتون‌ها که شام دیروز صادر شد، از تمامی نیروهای مسلح خواسته شده که منطقه پشتون نشین ایالت خیبرپختونخوا را ترک کنند. این در خواست هم شامل نظامیان ارتش پاکستان می‌شود و هم شامل حال گروه‌های شبه نظامی مثل تحریک طالبان پاکستان.

طالبان پاکستان قبلا با اعلام آتش‌بس پنج روزه در ایالت خیبرپختونخوا، به نحوی حمایت خود را از جرگه پشتون‌ها اعلام کرد اما این گروه تا کنون در باره فیصله جرگه که گفته طالبان پاکستان هم از منطقه خارج شوند، موضع خود را اعلام نکرده است. روشن نیست که طالبان پاکستان به فیصله جرگه عمل می‌کنند یا خیر.

اعضای رهبری جنبش تحفظ پشتون در جرگه دو روزه اخیر، آی اس آی پاکستان را متهم کردند که از خاک پشتون‌ها علیه افغانستان و با هدف جنگ افروزی و تامین مقاصد سیاسی استفاده می‌کند و موجب قتل هزاران پشتون شده و این منطقه را در فقر و عقبماندگی نهگداشته است.

طالبان افغانستان نیز از نظر تباری پشتون‌تبار هستند و تا کنون مشخص نشده که موضع سخنگوی اداره موسوم به امر به معروف این گروه، نظر شخصی وی و حلقات مشخصی در درون طالبان است یا این‌که رهبران طالبان نیز چنین نگاهی به جنبش تحفظ پشتون و جرگه پشتون‌ها دارند.

ناظران می‌گویند برگزاری جرگه پشتون‌ها با گرانندگی جنبش تحفظ پشتون یک نقطه عطف تاریخی در پاکستان است که تبعات آن بر افغانستان و منطقه نیز اثر خواهد گذاشت. از جمله این‌که گرایش‌های جدایی‌طلبانه در چگونگی طرح مطالبات جرگه پشتون ها و جنبش تحفظ پشتون به مشاهده رسیده و این می‌تواند مطالبات جدایی طلبانه را در سطح منطقه تشدید و تقویت کند.

قبایل متعدد پشتون که از آن به عنوان قوم پشتون یا پشتون‌ها یاد می‌شود، در دو سوی مرز دیورند(مرز رسمی افغانستان و پاکستان) کسب موقعیت کرده‌اند. این مناطق عمدتاً در پنجاه سال اخیر شاهد جنگ و ناامنی و شورش‌های مسلحانه بوده و مردمان آن از عقب ماندگی شدید رنج می‌برند. طالبان افغانستان و طالبان پاکستان و داعش و بسیاری از گروه‌های تروریستی و افراطی دیگر در همین بستر اجتماعی شکل گرفتند.

جنبش تحفظ پشتون که خود را یک جنبش بومی مردمی و مدافع پشتون‌ها می‌داند، مدعی است که ناامنی و عقبماندگی مزمن در این منطقه کار سازمان یافته دولت مرکزی پاکستان به رهبری پنجابی‌ها و اردو زبان‌های پاکستان است و به همین دلیل این جنبش بارها دست به راهپیمایی اعتراضی زده و از پشتون ها خواسته که برای تامین منافع شان متحد شوند و یک تصمیم فیصله کننده در باره سرنوشت خود اتخاذ کنند. جرگه اخیر در همین راستا برگزار شد که در ابتدا با ممانعت دولت پاکستان مواجه شد اما بعد اجازه داده شد تا یک روز با تاخیر برگزار شود.

هنوز واکنش دولت پاکستان به فیصله جرگه نیز مشخص نشده است اما مشخص است که مطالبات جرگه، بیشتر جنبه استقلال طلبانه و جدایی طالبانه دارد و بعید است که دولت پاکستان به آن تمکین کند.

گفتنی است که پشتون‌ها دو سوی مرز دیورند، خط رسمی مرزی میان دو کشور را یک خط فرضی می‌دانند و مدعی اند که این خط قوم پشتون را به دو بخش تقسیم کرده و باید از میان برداشته شود. چنین خواستی به معنای تهدید تمامیت ارضی پاکستان نیز تلقی می‌شود.

بسیاری‌ها در افغانستان در واکنش به جرگه پشتون‌ها و حمایت پشتون‌های افغانستان و تاکید پشتون‌های دو سوی مرز به وحدت و همسبتگی، این سوال را مطرح کرده اند که اگر پشتون‌ها براستی دنبال تامین عدالت هستند، چرا مطالبات عدالت خواهانه اقوام غیرپشتون در افغانستان را سرکوب می‌کنند و هم اکنون یک حکومت سرکوبگر پشتونی در کابل مستقر است که حقوق اساسی اقوام غیر پشتون، که هفتاد درصد جمعیت افغانستان را تشکیل میدهند، با زور تفنگ سرکوب می‌کند؟

به باور ناظران، تاکید پشتون‌های دو سوی مرز بر وحدت قومی که به معنای نادیده گرفتن واقعیت سیاسی و تعیین خطوط مرزی کشورها است، یک تاکید پیشامدرن و قوم‌گرایانه است که اگر همه اقوام در کشورهای منطقه از آن پیروی کنند، جیوپولتیک کل منطقه تغییر می‌کند.

اما پشتون‌ها برغم این همه انتقادها، بر مطالبات خود بر وحدت پشتون‌های دو سوی مرز و نپذیرفتن مرز رسمی میان دو کشور ادامه داده اند.

با این حال، سوال این‌که از میان طالبان و جنبش تحفظ پشتون کدام وابسته به آی اس آی اند، هنوز پابرجاست. سازمان استخبارات نظامی پاکستان، یک سازمان استخباراتی مخوف و پر قدرت است که نفوذ اطلاعاتی گسترده‌ای در پاکستان و منطقه دارد. ریشه بسیاری از حرکت‌های سیاسی و اجتماعی و نظامی به برنامه‌های پنهان این سازمان مرتبط دانسته می‌شود. در باره طالبان پاکستان نیز گفته می‌شود که این حرکت از سوی آی اس آی به منظور فراهم کردن زمینه سرکوب پشتون‌ها طراحی شده است. اما طالبان پاکستان مدعی جنگ و جهاد دربرابر ارتش پاکستان است. حالا طالبان افغانستان، جنبش تحفظ پشتون را نیز وابسته به آی اس ای دانسته است.

اینکه پشت پرده چه میگذرد، بحث جداست اما اگر از روی علایم و قرآین قابل لمس و شهود، در این خصوص داوری شود، می‌توان گفت که اسناد و مدارک کافی از وابستگی طالبان افغانستان به آی اس آی وجود دارد که انکارناپذیرند. اینکه طالبان از سوی آی اس آی ایجاد شدند، اینکه در طول مدت جنگ شان با نیروهای دولت وقت، در دوره جنگ این گروه با نیروهای مقاومت، در دوره جنگ این گروه در زمان حضور جامعه جهانی درافغانستان با دولت، در زمان برگشت این گروه به قدرت و حضور رییس آی اس آی در کابل به منظور ساختن کابینه طالبان و…همه و همه گواه آن است که طالبان یک گروه وابسته به آی اس آی بوده است. اما در این اواخر روز به روز تنش میان طالبان و پاکستان افزایش یافته است و بعید نیست که این تنشها به جاهای باریکی بکشد که دو طرف وارد جنگ و منازعه شدید با هم شوند. البته این چیزی است که به آینده ربط دارد. آنچه به گذشته ربط دارد، اسناد زیادی است که در باره وابستگی طالبان افغانستان به آی اس آی اشاره دارد.

یک احتمال شاید ضعیف این می‌تواند باشد که بین رهبران جنبش تحفظ پشتون و آی اس آی توافقی پنهان به این مضمون شکل گرفته باشد که جرگه قومی پشتون ها برگزار و خواهان خروج تمامی نیروهای مسلح از مناطق پشتون نشین شود. این به یک معنا، در چارچوب یک معامله بین پشتون ها و آی اس آی میتواند قابل ارزیابی باشد که در نهایت به ضرر طالبان پاکستان و افغانستان تمام خواهد شد. زیرا خروج نیروهای ارتش پاکستان از منطقه میتواند رجعت پذیر باشد اما هرگاه پشتون‌ها تصمیم بگیرند که طالبان را از مناطق خود بیرون کنند، طالبان دیگر جایی به پنهان شدن و دوام کار و فعالیت ندارند. در نهایت موضوع به نفع دولت مرکزی پاکستان تمام خواهد شد. چنین توافقی، طالبان را یک گروه بی‌ریشه نشان می‌دهد که عناصر مخل امنیت مردم هستند.

نویسنده: بهرام بهین