۲۸ سپتامبر«روزجهانی دسترسی به اطلاعات» است که در سراسر جهان، خبرنگاران و نهادهای حامی رسانهها، در زمینه چالشهای فرا راه دسترسی به اطلاعات مینویسند و علیه هر چه باعث دستنارسی به اطلاعات میگردد، میشورند.
در بسیاری از کشورهای جهان، به ویژه در کشورهای جهان سوم و عقبمانده که موانع زیادی فرا راه دسترسی به اطلاعات وجود دارد، تلاشها در این راستا متمرکز است که باید با گذشت هرسال موانع کمتر و کمتر شود و خبرنگاران بتوانند به راحتی آنچه برای تهیه خبر و گزارش و تحلیل و تحقیق نیاز دارند، به دست آورند.
مهمترین چالش در جوامع عقبمانده سیستمهای دولتی کهنه و فاقد پاسخگویی در برابر مردم و همچنان مقامهای دولتی ناآشنا با اصل آزادی بیان و آزادی گردش اطلاعاتاند که دسترسی به اطلاعات را دشوار میسازند و کار خبرنگاری در همچو جوامعی دشوار و خطرناک میشود.
در افغانستان، در بیست سال دوره جمهوریت، دستآوردهای قابل ملاحظهای در زمینه آزادی بیان و آزادی رسانهها و دسترسی به اطلاعات حاصل شد. نهادهای مختلف حامی رسانهها بوجود آمد که از خبرنگاران و رسانهها در برابر مقامهای دولتی ناپاسخگو حمایت میکردند. در واقع آزادی بیان و ایجاد سهولت در دسترسی به اطلاعات یکی از بزرگترین دستآوردهای افغانستان در دو دهه دموکراسی و جمهوریت بود که همه در مورد آن صحبت میکردند و بر حفظ آن به عنوان یک ارزش تاکید زیاد صورت میگرفت.
اما با برگشت طالبان، همه چیز به دوره پیشا جمهوریت برگشت. امروزه در افغانستان سانسور به معنای قرون وسطیای حاکم است. طالبان نه تنها که هیچ احترامی به آزادی بیان و آزادی رسانه ندارند، به دلیل ماهیت استخباراتی خود، روز به روز محدودیتهای بیشتری را بر آزادی بیان وضع کردند. مقامهای طالبان کمترین دسترسی را به خبرنگاران میدهند. مقامهای این گروه از سوی رهبری شان زیر فشار هستند که با خبرنگاران صحبت نکنند. در حالی که باید رهبری این گروه، از آزادی بیان و آزادی رسانه حراست کند و به زیر دستان دستور دهد که زمینه دسترسی به اطلاعات را فراهم کنند.
خبرگزاری پورانا به مناسب روز جهانی دسترسی به اطلاعات با دو تن از خبرنگاران در کابل در مورد چالش های فرا راه دسترسی به اطلاعات صحبت کرده است. آنان میگویند که دشوارترین بخش کار خبرنگاری به همین موضوع دسترسی به اطلاعات مرتبط است.
یکی از این خبرنگاران میگوید که «اصلا هیچ مسوولیتپذیری وجود ندارد. ساعت ۹ صبح به سخنگوی یک اداره زنگ میزنیم و خواستار پاسخ در یک مورد میشویم، اما سه روز بعد، پاسخ میدهد.»
او میافزاید:«قصه به همه روشن است. کار خبرنگاری به یک کار دشوار و خطرناک مبدل شده است. سرگردانی و ترس و تشویش خبرنگاران را به ستوه آورده است. اگر بخواهید یک کار درست و مسلکی انجام دهید که به نفع مردم باشد، با صد چالش و مانع و خطر روبرو میشوید.»
خبرنگار دیگر میگوید:«مشکلات زیاد است. ازیکسو طالبان اطلاعات نمیدهند، اما هنگامی که گزارش نشر شد، اداره استخبارات فشار میآورد که چرا بدون گرفتن نظر اداره مربوطه گزارش را نشر کردید. طالبان حتا کارشناسان را از مصاحبه با رسانهها منع کردهاند و افرادی که خودشان معرفی کرده اند، در بسیاری موارد مصاحبه نمیکنند و یا اطلاعات کافی ندارند.»
خبرنگاران میگویند، پس از آنکه طالبان دستور منع نشر برنامههای زنده سیاسی را صادر کردند و گفتند که باید رسانههای بحثهای سیاسی را ابتدا ضبط کنند و سپس نشر نمایند، این گروه با ایجاد یک تیم «ویژه نظارت برمحتوای برنامههای رسانهها» که اعضای آن از وزارتهای اطلاعات و فرهنگ اداره موسوم به امربه معروف و نهی از منکر و اداره استخبارات اند، اندک فرصتهایی که برای فعالیت رسانهها باقی مانده بود را از بین بردهاند.
مرکزخبرنگاران افغانستان روزشنبه، ۷ میزان/مهر، با نشر بیانیهای به مناسبت فرار رسیدن روزجهانی «دسترسی به اطلاعات» گفته است که پس از روی کار آمدن طالبان، مشکلات زیادی در زمینه دسترسی به اطلاعات در افغانستان ایجاد شده است.
این سازمان که در بیرون از کشور فعالیت دارد، افزوده است:«مسوولان و سخنگویان طالبان در زمینه دادن اطلاعات به خبرنگاران نه تنها همکاری نمیکنند، بلکه در بسیاری موارد، موانع ایجاد کرده اند.»
در اعلامیه این سازمان آمده که طالبان به«آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات» پایبند نیستند و وظیفه تمام نهادهای حامی رسانهها است که به «عدالتخواهی خود ادامه دهند.»
حدود یک ماه پیش، رهبرطالبان به مقامهای این گروه دستور داد که سخنگویان ادارههای محلی در مورد «مسایل اجتماعی و سیاسی که سیاست طالبان در باره آن واضح نیست، حق اظهار نظر» ندارند.
خبرنگاران میگویند که این فرمان رهبر طالبان بهانه خوبی برای مقامهای این گروه فراهم کرده است تا از هر نوع پاسخگویی شانهخالی کرده و استدلال کنند که فلان موضوع و فلان پرسش مشمول فرمان رهبری است و ما حق اظهار نظر در مورد آن را نداریم.
نهادهای حامی رسانههای آزاد میگویند که در سه سال گذشته بیشتر از ۷۵ درصد رسانههای آزاد فعالیت خود را متوقف کرده و صدها خبرنگار و کارمند رسانهای بهشمول خبرنگاران زن از کار بیکار و به کشورهای مختلف مهاجر شده اند.
طالبان در هفته قبل اعلام کردند که در افغانستان حدود ۳۷۰ رسانه دولتی و غیردولتی فعالیت دارند.
صدیقالله توحیدی مسوول کمیته مصوونیت خبرنگاران گفت که حتا اگر آمار ارایه شده ازسوی طالبان درست باشد، به این معناست که ۷۰ درصد رسانههای آزاد با برگشت طالبان به قدرت، از فعالیت بازمانده اند.
سازمانهای حامی رسانهها میگویند، رسانههایی که در افغانستان در حال حاضر فعالیت دارند، با سانسور صد در صدی برنامههای خود را نشر میکنند.