رسانههای ایران، از برگزاری یک نشست کارشناسانه در حوزه علمیه قم در باره مهاجران خبر داده و گفتهاند که در این نشست، کارشناسان امور فقهی بر حمایت از مهاجران تاکید کرده و خواستار بازنگری طرح ساماندهی اتباع خارجی با عطف توجه به مشترکات دینی و فرهنگی مردمان افغانستان و ایران شدهاند.
پایگاه خبری-تحلیلی ایراف در گزارشی در باره نوشته است: کارشناسان در نشست علمی «واکاوی لایحه سازمان ملی مهاجرت؛ تأملی از دریچه فقههای مضاف» با تأکید بر ضرورت ساماندهی وضعیت مهاجران، خواستار بازنگری در ابعاد فرهنگی، حقوقی و اجتماعی این لایحه شدند و بر لزوم تدوین سیاستی جامع، مبتنی بر کرامت انسانی و متناسب با واقعیتهای مهاجرت در ایران تأکید کردند.
به گزارش ایراف، نشست یاد شده به اهتمام «ستاد راهبری مهاجرین حوزههای علمیه و با همکاری انجمن مطالعات اجتماعی حوزه در قم برگزار شد.»
طبق گزارش ایراف، در این نشست، حجتالاسلام مرتضی فیاض، پژوهشگر فقه اجتماعی، حجتالاسلام دکتر مجید رجبی، استاد حوزه و دانشگاه و حجتالاسلام دکتر حامد آزادی، پژوهشگر حوزه فقه اجتماعی و مطالعات مهاجرت، ابعاد مختلف لایحه سازمان ملی مهاجرین را از منظر فقهی، اجتماعی و فرهنگی مورد بررسی قرار دادند.
سخنرانان این نشست با تأکید بر اینکه مسئله مهاجرت صرفاً یک موضوع امنیتی یا اداری نیست، بر ضرورت توجه همزمان به ابعاد فرهنگی، هویتی، اقتصادی، اجتماعی و حقوقی مهاجرت تأکید کردند. آنان همچنین خواستار بازنگری در برخی مواد لایحه، تدوین پیوست فرهنگی و استفاده از ظرفیتهای علمی و میانرشتهای در فرآیند قانونگذاری شدند.
بر بنیاد گزارش ایراف، مرتضی فیاض با اشاره به ضرورت قانونگذاری در حوزه مهاجرت اظهار داشت که شرایط کنونی کشور و حجم بالای حضور اتباع خارجی، بهویژه مهاجران افغانستانی، ایجاب میکند که چارچوبهای قانونی روشنی برای مدیریت این حوزه تدوین شود. وی با تأکید بر اینکه قوانین مهاجرتی باید مبتنی بر آموزههای اسلامی و ملاحظات انسانی باشند، گفت: «لایحه سازمان ملی مهاجرین نباید موجب احساس تبعیض یا بیپناهی در میان مهاجران شود، بلکه باید به گونهای تنظیم شود که تبعه خارجی آن را حامی و پشتیبان حقوق خود بداند.»
فیاض یکی از مهمترین خلأهای موجود در لایحه را فقدان پیوست فرهنگی دانسته و افزوده است: «بسیاری از مواد این لایحه دارای ابعاد فرهنگی هستند و در صورت بروز ابهام یا اختلاف در اجرا، باید در چارچوبی فرهنگی و مبتنی بر ارزشهای اسلامی تفسیر شوند.»
وی افزوده است: «حتی اگر امکان اصلاح همه مواد لایحه وجود نداشته باشد، تدوین یک پیوست فرهنگی میتواند در اجرای صحیحتر و تفسیر دقیقتر مفاد آن نقش مؤثری ایفا کند.»
طبق گزارش ایراف، دکتر مجید رجبی نیز در این نشست گفته که بخش قابل توجهی از مهاجران و اتباع خارجی، بهویژه مسلمانان، آمادگی سرمایهگذاری و مشارکت اقتصادی در ایران را دارند.
وی افزوده است: «بسیاری از این افراد با وجود برخورداری از تواناییهای اقتصادی و تخصصی، به دلیل محدودیتهای حقوقی و قانونی با موانع متعددی روبهرو هستند و همین مسئله زمینه استفاده از ظرفیتهای آنان را کاهش داده است.»
رجبی تأکید کرده است: «برخی قوانین موجود به جای آنکه تسهیلکننده باشند، عملاً مهاجران را از مشارکت در فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی بازمیدارند.»
این استاد حوزه و دانشگاه همچنین خواستار عبور از نگاه صرفاً منفعتگرایانه به مسئله مهاجرت شده و گفته است: «جمهوری اسلامی ایران علاوه بر ملاحظات اقتصادی و امنیتی، دارای مسئولیتهای انسانی، اسلامی و فراملی نیز هست که باید در سیاستگذاریهای مهاجرتی مورد توجه قرار گیرد.»
وی تصریح کرد: «قوانین حوزه مهاجرت باید نقش تسهیلکننده و کاتالیزور را ایفا کنند و زمینه حضور مؤثر مهاجران در عرصههای مختلف را فراهم آورند.»
دکتر حامد آزادی از پژوهشگران ارشد امور اجتماعی در این نشست با رویکردی جامعهشناختی و فقهی به مسئله مهاجرت پرداخته و اظهار داشته که مهاجرت بیش از آنکه یک مسئله صرفاً حقوقی یا امنیتی باشد، یک پدیده فرهنگی، تمدنی و هویتی است.
وی با اشاره به تجربه زیسته مهاجران در ایران گفته است: «سیاستگذار و فقیه پیش از هرگونه قانونگذاری باید شناخت دقیقی از واقعیتهای زندگی مهاجران و مسائل روزمره آنان داشته باشد.»
حامد آزادی تأکید کرده است: «بسیاری از مهاجران پیش از ورود به ایران تصویری آرمانی از جامعه ایرانی در ذهن دارند، اما پس از ورود با واقعیتهای پیچیدهتری مواجه میشوند که بر تجربه زیسته آنان تأثیر میگذارد.»
وی یکی از مهمترین مسائل مهاجران افغانستانی را مسئله هویت دانست و افزود: «نسلهای جدید مهاجران در بسیاری از موارد با پرسشهای هویتی جدی مواجه هستند؛ نسلی که در ایران رشد کرده اما همچنان میان دو فضای فرهنگی و هویتی در رفتوآمد است.»
این پژوهشگر حوزه مهاجرت همچنین موضوع ازدواجهای میانفرهنگی، ادغام اجتماعی، تعلق هویتی و حفظ کرامت انسانی را از جمله موضوعاتی دانست که باید در سیاستگذاریهای مهاجرتی مورد توجه قرار گیرد.
آزادی خواستار تشکیل گروههای پژوهشی تخصصی برای شناسایی نظام مسائل مهاجرت شده و گفته است: «تصمیمگیری درباره مهاجران باید مبتنی بر شناخت میدانی و واقعی از مسائل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی آنان باشد.»
موضوع ساماندهی مهاجران افغانستان در ایران به یکی از جنجالیترین طرحهای مدیریتی در حوزه امنیت، اقتصاد، جامعه و فرهنگ مبدل شده است.
مجلس ایران چند سال است که روی ایجاد یک اداره مستقل مهاجرت کار میکند که باید امور اتباع را به درستی مدیریت کند. اما تا کنون لایحه تشکیل این اداره به تصویب نرسیده و هر بار با موانعی بر میخورد.
در حال حاضر دولت ایران امور مهاجران افغانستان را از طریق صدور مقررات اداری مقطعی اداره میکند و مشکلات زیادی در این حوزه مدیریتی وجود دارد. این مشکلات برای مهاجران به معنای سرگردانی و بلاتکلیفی مداوم است که در کنار سایر مشکلات زندگی آنان را تحت تاثیر قرار داده و برای دولت نیز مشکلات موجود به این معناست که قادر به ارایه یک طرح جامع و شامل نشده و اداره امور اتباع را به یک درد سر مبدل کرده است.
گزارش ایراف از مباحث مطرح شده در باره مهاجران در حوزه علمیه قم نشان میدهد که برغم صرف زمان زیاد در تدوین لایحه رسیدگی به امور اتباع، هنوز این لایحه دارای اشکلات فنی و فرهنگی است و آنگونه که کارشناس حوزه فقهی قم مطرح کردهاند این لایحه برای پاسخگویی به پیچیدگیهای مسئله مهاجرت نیازمند توجه بیشتر به ابعاد فرهنگی، اجتماعی و حقوقی است.
ضرورت تدوین پیوست فرهنگی، بهرهگیری از ظرفیتهای اقتصادی مهاجران، توجه به مسائل هویتی نسلهای جدید و رعایت کرامت انسانی در سیاستگذاریهای مهاجرتی از مواردی است که کارشناسان حوزه علمیه قم بر آن تأکید کرده و خواستار اتخاذ رویکردی جامع و چندبعدی در این حوزه شدهاند.
هر چند در ماههای اخیر روند اخراج مهاجران افغانستان از ایران بسیار کند شده اما در سال گذشته و بعد از جنگ ۱۲ روزه با اسراییل، موجی از مهاجرستزی در ایران شکل گرفت که در آن علاوه بر اخراج ضربتی نزدیک به دو میلیون مهاجر افغانستانی از ایران، گزارشهای متعددی از برخورد ناشایست و خلاف کرامت انسانی با مهاجران از سوی ماموران امنیتی و گروههای خاص اجتماعی نیز گزارش شد.
در حال حاضر حدود پنج میلیون مهاجر افغانستانی در ایران حضور دارند و با مشکلات عدیدهای روبرواند. در کنار گرانی و جنگ که تاثیر مستقیمی بر مهاجران گذاشته، محروم شدن فرزندان مهاجران از درس و تعلیم به عنوان یکی از اصلیترین چالشها برای مهاجران افغانستان در ایران مطرح است.