پایگاه خبری-تحلیلی ایراف، رسانه ایرانی که رویدادهای خبری افغانستان را پوشش می دهد، خبری را در مورد اشتراک سخنگوی طالبان در مراسم ترحیم آیتالله فیاض روحانی شیعه در کابل به نشر رسانیده و آن را اقدامی از جانب سراجالدین حقانی وزیر داخله طالبان برای نشان دادن چهره «عملگرا» و «معتدل» توصیف کرده است.
ایراف خبر را این گونه عنوان داده است: «هیأتی از وزارت داخله طالبان به نمایندگی از سراجالدین حقانی در مراسم بزرگداشت و ترحیم آیتالله فیاض در کابل شرکت کرد.»
بیآنکه جزییات بیشتری در باره این رویداد ارایه شود، تهیه کننده خبر به ارایه دیدگاه خود در مورد آن پرداخته و مینویسد: «این اقدام را میتوان در چارچوب تلاشهای سراجالدین حقانی برای ارائه چهرهای عملگرا و نسبتاً معتدلتر از خود و طالبان تفسیر کرد. رویکردی که میتواند جایگاه او را در ساختار قدرت طالبان تقویت کرده و اعتبار بیشتری در سطح بینالمللی برایش ایجاد کند.»
این خبر کوتاه با جمله زیر به پایان میرسد: «با این حال، با وجود این تلاشها، نگرانیها درباره سیاستهای طالبان، بهویژه در قبال شیعیان افغانستان، همچنان جدی و پابرجاست.»
این خبر کوتاه اما تصویر روشنی از چگونگی رابطه طالبان و ایران ارایه میکند. در این خبر، از یک طرف بزرگنمایی یک کار کوچک طالبان در رابطه به شیعیان به سادگی قابل درک است و از جانب دیگر، نارضایتی ایران از رفتار طالبان با شیعیان مشهود است.
اشتراک سخنگوی وزارت داخله طالبان در مراسم ترحیم بزرگترین روحانی شیعه، یک کار خیلی کوچک و البته «تخفیفگرایانه» است. طالبان میتوانستد در این مراسم در سطح وزیر، معاون وزیر یا حتا در سطح رییسالوزرا و معاونان او اشتراک کنند. اما آنان سخنگوی وزارت داخله را برای اشتراک در این مراسم فرستادهاند. این بدان معناست که طالبان اهمیت چندانی به این رویداد مهم مذهبی شیعیان نداده و حتا خواستهاند به نحوی نگاه تبعیضآمیز خود نسبت به شیعیان را گوشزد کنند.
چند روز پیش نیز پس از آنکه شماری از روحانیون برجسته شیعه در افغانستان، از وضعیت امنیتی موجود نگرانی کرده و برای رفع نگرانیهای جامعه شیعه به دیدن سراجالدین حقانی رفتند، حقانی از دیدار با آنان امتناع ورزید و آنان را نزد سخنگوی وزارت داخله فرستاد. سمت سخنگوی وزارت داخله در ساختار تشکیلاتی، پایینتر از معاونان و حتا روسای ریاستهای عمومی است.
اما طوری که دیده میشود رسانه ایرانی این کار کوچک را بزرگنمایی کرده و در فرایند بزرگنمایی، ناخواسته به سراجالدین حقانی نیز کمپاین کرده و او را یک چهره معتدل معرفی نموده است.
معتدل معرفی کردن حقانی ابتکار زلمی خلیلزاد حامی طالبان در امریکا است. او بارها تلاش کرده در رسانههای غربی از حقانی یک چهره معقول و معتدل درست کند. این در حالی است که حقانی خطرناکترین و خونریزتربن چهره طالبان است.
واضح است که ایراف نمیخواهد به حقانی کمپاین کند اما در فرایند بزرگنمایی یک رویداد، ناخواسته به چنین هدفی کمک میکند. در این فرایند، ویدیویی را ایراف نشر کرده که در آن سراجالدین حقانی در حال مصافحه با مردم دیده میشود. بیننده تصور میکند که حقانی در مراسم اشتراک کرده است. در واقع تنظیم کننده ویدیو تخیل خود را یا در واقع آرزوی خود را برای اشتراک حقانی در این مراسم به تصویر کشیده است.
فاصلهگیری طالبان از مطالبات و گرایشهای شیعی ایران تازگی ندارد. در گذشته بارها اتفاق افتاده که طالبان نسبت به خواستهها و نگرانیهای شیعیان بیاعتنایی کرده و به جمهوری اسلامی ایران این پیام را فرستاده که تامین حقوق شیعیان را شامل فهرست مطالبات خود نسازد. در واقع طالبان خواسته که رابطه خود را با ایران محدود به حوزه اقتصادی نماید و شاخ و برگ فراتر از این حوزه را قطع کند. فاصلهگیری طالبان از گرایشهای شیعی ایران صرفاً ناشی از دید متعصبانه مذهبی و قومی(پشتون-سنی) نیست. خلیلزاد و حلقات امریکایی پر نفوذ در درون طالبان حضور دارند و این فاصلهگذاری انجام میدهند و طالبان از آن اطاعت میکنند.
به نظر میرسد که جمهوری اسلامی نیز تا کنون به همین شیوه کار قناعت کرده و تلاشی برای بلند بردن سطح توقعات و یا گسترش روابط خود در حوزه مذهبی با طالبان نکرده است.
در پنج سال اخیر دیده نشده که ایران تامین مطالبات شیعیان را همچون شرطی برای توسعه روابط با طالبان مطرح کرده باشد. در این مدت، رویکرد ایران همیشه چنین بوده که از کنار نگرانیها و شکایتهای شیعیان افغانستان از طالبان با سکوت و بیحساسیتی عبور کند. حتا در برخی از موارد دیده شده که ایران از طریق حلقات شیعی نزدیک به خود، اقدام به حساسیتزدایی کرده است.
به این معنا که هرگاه شیعیان غیروابسته به ایران از عملکرد طالبان انتقاد کرده، حلقات شیعی نزدیک به ایران، موضع خلاف آن را اتخاذ کرده و طوری رفتار کردهاند که انگار مشکل خاصی وجود ندارد.
بررسی رویکرد ایراف در پوشش این خبر، نشان میدهد که ایران در برقراری رابطه با طالبان دچار چه چالشهایی است. چالشهایی که در هر رابطه«ناگذیرانه» وجود دارد و از بیرون با عینکتیزبین قابل دید است.
در بسیاری از موارد دیده میشود که ایران به یک «لطف کوچک» طالبان «شکر بزرگ» میگوید. رویکردی که نشانده فاصله زیاد میان«هست» و «باید» در این رابطه است.
نویسنده: بهرام بهین
