احمد ضیا مسعود، معاون پیشین ریاست جمهوری و از اعضای شورای رهبری جمعیت اسلامی افغانستان، در مقالهای به تلویزیون افغانستان اینترنشنال، خواستار «بازسازی» فوری جمعیت اسلامی شده است.
وی تاکید کرده که جمعیت اسلامی نیازمند اصلاحات ساختاری، انتخاب رهبری از طریق انتخابات درونحزبی، شفافیت و اجتناب از رفتارهای تفرقهافکنانه یا فردمحور است.
آقای مسعود با اشاره به تشدید اختلافهای قومی در افغانستان گفته که در چنین وضعیتی وحدت و همدلی میان اقوام تضعیف میشود و بازسازی «جمعیت اسلامی افغانستان» بهعنوان حزبی مردمسالار و فراگیر میتواند گامی موثر در جهت ملتسازی، استقرار ثبات سیاسی و تحکیم هویت ملی باشد.
وی در این مقاله ضمن بررسی ویژگیهای اساسی حزب سیاسی، جایگاه جمعیت اسلامی را در روند مردمسالاری افغانستان تحلیل کرده و بر ضرورت دموکراسی درونحزبی و نوسازی ساختار جمعیت تاکید ورزیده است.
احمد ضیا مسعود افزوده که «بازسازی جمعیت اسلامی افغانستان بهعنوان یک حزب سیاسی ملی و فراگیر میتواند نقش تعیینکنندهای در پیوند دادن منافع گروههای گوناگون اجتماعی و ایجاد پایههای دولت مدرن ملی ایفا کند.»
وی گفته که «جمعیت اسلامی افغانستان یکی از نهادهای سیاسی ریشهدار در تاریخ معاصر کشور است که در میان اقوام مختلف پایگاه اجتماعی قابلتوجهی دارد.»
آقای مسعود، تامین آزادیهای مدنی و سیاسی مردم؛ مشارکت عادلانه در تعیین سرنوشت؛ تفکیک قوا برای جلوگیری از استبداد؛ ایجاد نهادهای پاسخگو و کارآمد؛ ساماندهی نظام اداری متخصص و خدمتمحور؛ و تقویت ارزشهای اخلاقی و دینی در مناسبات اجتماعی، را به عنوان اصول حزب جمعیت اسلامی معرفی کرده و تاکید کرده که «چنین چارچوبی میتواند جمعیت را به حزبی مردمسالار، ملی و مدرن بدل کند که هم به میراث اسلامی ملت وفادار است و هم به نیازهای معاصر جامعه پاسخ میدهد.»
وی بر ضرورت دموکراسی درونحزبی و نوسازی ساختار جمعیت تاکید کرده است و در بازسازی جمعیت اسلامی، رعایت اصول زیر را حیاتی دانسته است:
برگزاری انتخابات درونحزبی مطابق اساسنامه؛
تقسیم عادلانه مسئولیتها بر مبنای شایستگی؛
شفافیت در تصمیمگیری و مالیات حزبی؛
ایجاد شوراها و نهادهای مشورتی در سطوح مختلف؛ و
پرهیز از هرگونه رفتار تفرقهافکنانه یا شخصمحور.
احمد ضیا مسعود نوشته است:«جمعیت اسلامی میراث تاریخی یک ملت است، نه ملکیت شخص یا گروهی خاص. مشروعیت و آینده آن وابسته به اراده سیاسی مردم و توانایی آن در همگرا ساختن نیروهای اجتماعی است.»
او تاکید کرده که افغانستان برای عبور از بحرانهای تاریخی خود ـ از منازعه قدرت گرفته تا گسستهای قومی و فقر ساختاری ـ نیازمند نهادهای سیاسی ملی، مردمسالار و پاسخگو است.
جمعیت اسلامی افغانستان به رهبری برهانالدین ربانی رییس جمهوری فقید افغانستان پس از ترور رهبرش دچار انشعاب و دو دستگی گردید. در اواخر سال ۱۳۹۹ خورشیدی، مجمع عمومی حزب جمعیت اسلامی که متشکل از اعضای رهبری این حزب بودند، عطا محمد نور والی پیشین بلخ و از اعضای رهبری این حزب را به عنوان رییس حزب انتخاب کردند. اقدامی که از سوی صلاحالدین ربانی، فرزند برهانالدین ربانی، کودتای سفید خوانده شد.
از آن زمان به بعد، اختلاف میان عطا محمد نور و صلاحالدین ربانی پابرجا مانده است. هر دو شخص یاد شده خود را رهبر جمعیت اسلامی میدانند. چندی پیش یک بار دیگر رهبران جمعیت اسلامی تشکیل دیگری را تحت عنوان شورای عالی تصمیمگیری اعلام کردند اما صلاحالدین ربانی در آن حضور پیدا نکرد.
آقای ربانی به دلیل اینکه فرزند برهانالدین ربانی است خود را رهبر موروثی حزب میداند. این در حالی است که سایر اعضای رهبری تاکید بر اصول دموکراتیک دارند و میگویند که رهبری حزب نباید میراثی و خانوادگی باشد.
ناظران میگویند که انزواجویی صلاحالدین ربانی و عدم تمایل او به همکاری با سایر اعضای رهبری در اتخاذ تصامیم بزرگ، باعث شده حزب جمعیت اسلامی همچنان دچار تفرق باقی بماند و تاثیرگذاری خود را به عنوان یک جریان سیاسی از دست بدهد.
با این حال، مشخص نیست که پیشنهاد احمد ضیا مسعود معاون پیشین ریاست جمهوری برای بازسازی جمعیت اسلامی تا چه حدی مورد استقبال سایر اعضا به ویژه شخص صلاحالدین ربانی قرار میگیرد.
احمد ضیا مسعود، داماد برهانالدین ربانی رهبر فقید حزب جمعیت اسلامی است و منابع آگاه میگویند که او در زدوبندهای درون حزبی از جناح ربانی حمایت میکند. اما مشخص نیست که پیشنهاد او برای بازسازی جمعیت بازتاب دیدگاه صلاحالدین و خانواده برهانالدین ربانی نیز است یا خیر.
با این حال برخی از منابع آگاه میگویند که شخص احمد ضیا مسعود نیز یکی نامزدان رهبری و ریاست حزب است و احتمالا پیشنهاد او برای بازسازی حزب به معنای ابراز تمایل او برای کاندیداتوری در رهبری حزب است. تلاشی که به احتمال زیاد با این تصور همراه است که اگر شخص سوم و میانهای(نه صلاحالدین ربانی و نه عطا محمد نور) نامزد ریاست شود، شاید بقیه اعضا روی آن توافق کنند و حزب از حالت دو دستگی بیرون شود.
یکی از موضوعات مهم و حیاتیای که حزب جمعیت را به اتخاذ یک تصمیم مهم و راهبردی فرا میخواند، مواجهه این حزب با شرایط جدید(حاکمیت طالبان و اعلام جنگ بخشی از اعضای جمعیت با این گروه) است. در گذشته حزب جمعیت اسلامی افغانستان به رهبری استاد برهانالدین ربانی، علیه طالبان میجنگید و مقاومت در برابر طالبان به فرماندهی احمد شاه مسعود نیز در بستر حزبی جمعیت اسلامی شکل گرفت. اما در بیشتر از چهار سال اخیر، جمعیت اسلامی نتوانسته موضع واحد و روشنی در قبال طالبان اعللام کند. هرچند به نظر میرسد که در اصول تمامی اعضا طرفدار جنگ با طالبان هستنند اما در عمل اعضای رهبری این حزب روی برنامه عملیاتی واحدی برای مبارزه با طالبان به توافق نرسیده و موضع مشترکی اعلام نکردهاند.
احمد ضیا مسعود به مدت پنج سال معاون حامد کرزی رییس جمهوری افغانستان بود. منتقدان میگویند که او کارهای اساسی و بنیادی در دفاع از حوزه سیاسی-حزبی جمعیت اسلامی انجام نداده است.
موضوع دیگری که حزب جمعیت نتوانسته موضع روشنی در آن اعلام کند، موضوع قومیت است. هرچند به طور سنتی جمعیت اسلامی یک سازمان سیاسی-نظامی تاجیکی تصور میشود، اما اعضای رهبری این حزب معمولاً موقف قومی اتخاذ نمیکنند و نسل جدید سیاسی تاجیک این حزب را نماینده واقعی و مدافع راستین منافع تاجیکان نمیدانند و از رهبران این حزب به دلیل انکار مسایل قومی و اتخاذ مواضع ظاهراً ملیگرایانه به صراحت انتقاد میکنند.
انتظار نسل جدید سیاسی تاجیک از جمعیت اسلامی این است که مواضع روشن قومی اتخاذ کند. به باور نسل جدید تاجیک، بازسازی جمعیت اسلامی باید شامل بازسازی روایت و برداشت سیاسی-قومی این حزب نیز باشد و مواضع خود را در قبال تاجیکان شفافسازی کند.
نویسنده: بهرام بهین